Geluid is lastig uit te leggen

Michiel de Boer over Sound design'

Ik hoor na de vertoning van een film waar ik aan meegewerkt heb, nog al eens: 'Wat heb jij eigenlijk gedaan?' Geluid is lastig uit te leggen. Tijdens een opdracht op de academie kon ik het ook niet goed onder woorden brengen. Toen heb ik de verschillende stadia van geluidsnabewerking laten horen. Dat gaf duidelijk weer wat het toevoegt.''

In veel films valt het geluid je misschien niet echt op. Maar het werkt wel. Bijvoorbeeld in Ter observatie, een project dat hij samen met andere oudstudenten uit zijn jaar, vlak na zijn afstuderen maakte. De man heeft eten gehaald, ze zitten in de hal van het ziekenhuis en het is nog rumoerig. Maar naarmate ze dichter bij elkaar komen wordt het stiller tot op het laatst zelfs de galm van het gesprek er iets af is. Je helpt met het geluid de toeschouwer dus focussen.'

Michiel doet onverstoorbaar nog een poging om het duidelijk te maken, nu aan de hand van beroemde voorbeelden:'Ben Burtt, is de sound designer van onder andere de Star warsfilms en Wall-E. Door hem weten we bijvoorbeeld hoe een laserpistool klinkt. Hij heeft fantastische geluiden ontworpen en toegevoegd. Maar je hebt ook Randy Thom, sound designer van Cast away, die verantwoordelijk is voor een volledig inhoudelijk geluidsidee. Het lijkt helemaal geïntegreerd, maar elk geluidje is overdacht en toegevoegd waarmee een heel verhaal verteld wordt.''

Eché Janga, regisseur en jaargenoot, kan goed denken in beeld en geluid en zonder tekst. Zo hebben we in het tweede jaar een tof filmpje gemaakt, Wild. Daarin gebeurt alles alleen in beeld en geluid. Bij Ter observatie was er veel minder ruimte voor zulk Sound design doordat er relatief veel dialoog in zit. Het geluid helpt om de personages beter weer te geven.

'Wanneer wist je dat je naar de academie wilde gaan?'
Ik was als kind al wel veel met geluid bezig, maar had geen idee dat je er je vak van kon maken. Dus deed ik eerst een grafische vooropleiding, waarna ik webdesign ging doen. Toen ik dat enige tijd deed wist ik dat ik er geen klap aan vond. Het was gewoon een kantoorbaan.'Op hetzelfde moment zag hij een paar Making of's, een filmkenner was hij helemaal niet. Maar hij begreep dat er een vak bestond waarbij hij al zijn interesse rond geluid in zou kunnen zetten: 'Dat was voor mij een Eureka-moment. Toen ben ik op internet gaan zoeken welke opleidingen er waren en vond Sound design op de filmacademie.

''Ik heb een cd-tje met twee korte geluidsverhaaltjes opgestuurd dat voldeed aan de wat vage omschrijving: 'stuur iets vertellends in geluid'. Dan volgt het gesprek, waarbij ik aan het eind al hoorde dat ik ervan uit kon gaan dat ik was aangenomen. Dat voelde goed, want nu kon ik doen wat ik wilde doen: werken met geluiden. Zo ging ik op mijn 26-ste vanuit Zuid Limburg op avontuur in Amsterdam.

'Hoe is het op de academie?'
Audio is lange tijd erg onderschat. Ben Zijlstra en Michel Schöpping, studieleider en docent Sound design doen er alles aan om iedereen bewust te maken van wat geluid doet in een film. Scenarioschrijvers denken niet altijd in geluid, verwoorden vaak meer in gedachtes of in beeld.

'Het is precies en technisch werk: het opnemen van setgeluid, maar ook de geluidsnabewerking. 'Protools is lastig om onder de knie te krijgen maar je wordt daarbij goed begeleid door bijvoorbeeld Michel Schöpping. Die leert je hoe je die technische instrumenten creatief gebruikt. Je leert vooral aldoende. Dat oefenen neemt het leeuwendeel van je academietijd in beslag. Ik vond eigenlijk alles leuk om te doen.

''Op een set moet het zo stil mogelijk zijn, zodat je dat op kunt nemen en het daarna nog kunt manipuleren. Als er bijvoorbeeld in een café gedraaid wordt waar het niet stil is, heb je geen controle over het geluid. Maar als het er helemaal stil is kun je achteraf zelf bepalen hoe het er gaat klinken. Of denk aan de voetstappen van iemand die wegloopt. De camera volgt diegene niet, maar je moet de voetstappen wel horen om te weten dat hij ook echt wegloopt. Dat geluid neem je dus los op.''

Op de academie heb je drie tot vier weken voor de geluidsnabewerking van een film. Dat is veel tijd. Zo kun je groeien. Dat is in de tijd daarna natuurlijk wel anders,' voegt hij glimlachend toe.

Allerlei geluidsmixen
Een sound designer maakt niet één versie van de film. Er kunnen verschillende mixen nodig zijn, zoals
• een theatermix.
• een dvd-mix: deze mix is harder dan de theatermix.
• een tv-mix: deze is weer wat harder en met stereo in plaats van surround geluid.
• een internetmix (deze mix heeft Michiel zelf verzonnen): deze is nog harder dan de tv-mix.
• een internationale versie, dus geluid zonder dialogen in verband met de mogelijke nasynchronisatie.

Het hangt dus af van waar de film wordt getoond hoe je hem afmixt.De Theatermix heeft de meeste dynamiek: een harde knal moet je ook echt als een knal ondergaan en gefluister, als zacht gepraat. Daarom is de theatermix 6 decibel zachter dan de dvd-mix. In de dvd-mix verlies je dus wat van de dynamiek.

'Op de academie leer je hoe het moet qua volume bij een theatermix. Maar in de praktijk bleek het zo te zijn dat ook die versie veel harder wordt afgemixt. Hier kwam ik op een vrij pijnlijke manier achter. Tijdens een vertoning van Ter observatie in een programma met meerdere films, bleek Ter observatie veel te zacht te staan. In de praktijk maakt iedereen de theatermix harder, dus niet volgens de norm.

'Hoe is het als zelfstandig ondernemer?'
Het werk is heel uiteenlopend. Ik doe setgeluid bij bedrijfsfilmpjes en werk van het begin tot het eind mee aan films zoals Ter observatie mee. Maar ik doe bijvoorbeeld ook de geluidsnabewerking voor samenvattingen van surfwedstrijden voor O'Neill. Creatief is dat minder uitdagend, het moet gewoon lekker en dik klinken. Heb net ook het geluid bij promotiefilmpjes gedaan voor fairbezig.nl. Dat zijn 12 filmpjes over het leven van een banaan. Hier kon ik lekker creatief met geluid aan de slag. En binnenkort doe ik de geluidsnabewerking van een documentaire over Armin van Buuren.''Je wordt natuurlijk gevraagd omdat je goed bent in wat je doet, maar ook omdat je een prettig in de omgang bent. Je moet kunnen samenwerken, soms betekent dat: je advies inslikken of aanpassen. Zo zoek je naar je eigen geluid binnen een koor.'