Dr. Melissa Bremmer en dr. Emiel Heijnen, lectoren Kunsteducatie van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten
Kunsteducatie die de maatschappij dient
Het lectoraat Kunsteducatie werkt volgens een op het oog simpel model waarbij de lerende, de kunsten en de maatschappij alle drie bepalend zijn voor het onderwijsprogramma. Dat levert in de uitvoering wel de nodige complexiteit op. En dat is ook de bedoeling, zo leggen lectoren Melissa Bremmer en Emiel Heijnen uit.
In 2016 namen Emiel Heijnen en Melissa Bremmer als duo het lectoraat over van Folkert Haanstra, die met pensioen ging. ‘Met ons lectoraat richten we ons in het bijzonder op de thema’s interdisciplinariteit, zowel binnen als buiten de kunsten, en op het thema sociaal engagement.
Bij kunstonderwijs is de discussie vaak of het kunst is voor de kunst of dat je kunst als middel voor iets anders gebruikt. Heijnen: ‘Wij nemen daar een middenpositie in. We zijn er van overtuigd dat het altijd de kunsten zelf moeten zijn die het ijkpunt vormen van het kunstonderwijs. Maar we vinden ook dat kunst een kritische functie kan hebben in de maatschappij. Hoe kunst bijvoorbeeld bij technologie, wetenschap en burgerschapsontwikkeling een rol kan spelen vinden wij interessant om te onderzoeken. Bovendien, in de praktijk kom je er ook niet onderuit. In elk kunstplan moet je tegenwoordig je maatschappelijke meerwaarde benoemen als je voor subsidie in aanmerking wil komen.’ Bremmer: ‘Ons Wicked-kunsteducatiemodel is ontwikkeld om in scholen toe te passen, en daagt je ook uit om de wisselwerking met de buitenwereld aan te gaan. Wij verzetten ons tegen wat je wel “schoolkunst” kunt noemen, kunst die alleen relevant is binnen het onderwijs. Met ons model worden docenten uitgedaagd verbinding te leggen met de leefwereld van de leerling, met de professionele kunsten en met maatschappelijke thema’s.’
Wicked kunsteducatie
Met Wicked kunsteducatie heeft het lectoraat Kunsteducatie een model ontwikkeld dat kunstdocenten concrete handvatten wil bieden om een onderwijsprogramma te ontwerpen, zo vertellen de lectoren. ‘Wicked arts assignments, een vondst van het lectoraat, zijn uitdagende kunstopdrachten die verrassen of schuren’, zegt Heijnen: ‘Het zijn opdrachten die ogenschijnlijk eenvoudig zijn, maar die lerenden maximaal uitdagen. Soms gewaagd, ongebruikelijk, grappig, poëtisch of sociaal betrokken. De kunstopdrachten sluiten aan bij zowel beeldende kunst, performance, theater, muziek, dans als design en stimuleren daartussen interdisciplinariteit. We haken daarbij aan bij thema's, werkwijzen en concepten uit de hedendaagse kunsten en willen mogelijkheden bieden om over onszelf, kunst en de wereld anders na te denken.’ Bremmer: ‘En het mooie is dat de opdrachten in verschillende contexten kunnen worden uitgevoerd: van basisscholen tot hoger onderwijs, van thuis tot een (online) gemeenschap ergens in de wereld. Ze zijn bedoeld om de verbeeldingskracht van zowel docenten als lerenden te prikkelen en aan te sporen tot nieuwe, urgente educatieve en artistieke praktijken. Wicked gaat over complexiteit en dat betekent soms ook buiten de lijntjes kleuren. Uiteraard dienen daarbij wel de ethische grenzen in de gaten te worden gehouden, zodat opdrachten geen pijn, stress of trauma veroorzaken.’
Breed uitdragen
Hoe komt het lectoraat eigenlijk tot een onderzoeksagenda? Bremmer: ‘Onze twee onderzoeksthema’s interdisciplinariteit en sociaal engagement zijn voortgekomen uit ontwikkelingen in het kunstenveld en getoetst aan onderzoeksagenda’s zoals die van het Landelijk Kenniscentrum voor Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA). Daarnaast werken we binnen de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten met een gezamenlijk onderzoeksprofiel: ‘Engagement through critical creative practice’. Dat zijn de ijkpunten waaraan wij onze programma’s toetsen. Ons lectoraat heeft altijd een wisselende kring van onderzoekers, de zogenaamde onderzoeksgroep. Elke twee jaar doen we daarvoor een oproep bij de vier docentenopleidingen en de master Kunsteducatie van de AHK. In de onderzoeksgroep zitten onderzoekers van die opleidingen en soms een PhD-onderzoeker. Daarnaast doen we nu een onderzoek met een externe partij, het Amsterdam Museum, gefinancierd door ELJA Foundation. Om onderzoek te laten landen stimuleren we onze docentonderzoekers om te publiceren en daarnaast lezingen en presentaties te houden. Doel is daarnaast dat hetgeen waarin je onderzoek doet ook onderdeel wordt van het curriculum waarin je lesgeeft. Op die manier vloeien de resultaten van het onderzoek terug naar het onderwijs.’
En de aanpak werkt, zo zegt Bremmer: ‘We krijgen van docenten heel vaak terug dat ons boek Wicked Arts Assigments echt gebruikt wordt in het onderwijs. We weten ook dat onze podcast al 14.000 keer is beluisterd en het boek is inmiddels 20.000 keer verkocht over de hele wereld. Daar zijn we heel trots op. Daarnaast geven we jaarlijks zo’n vijfentwintig presentaties door het land.’
Terugvloeien naar onderwijs
Bij kunsteducatie gaat het over het creëren en dus het steeds opnieuw maken van iets nieuws. Heijnen: ‘De kunsteducatiewereld heeft niet, zoals bijvoorbeeld in het wiskundeonderwijs, een overkoepelende methodiek waarop wordt doorgebouwd. Iedereen is steeds naar iets nieuws op zoek, dat is inherent aan de kunsten. Toch zijn ook onze Wicked-principes onderwijskundig onderbouwd vanuit principes die uitgaan van leren als een actief en sociaal proces, die al dateren uit de jaren tachtig. Er is dus vernieuwing, maar ook de stevigheid dat het onderwijskundig is gebouwd op inzichten die er zijn.’
‘We doen ons best dat ons onderzoek op verschillende manieren terugvloeit in het onderwijs en beroepenveld’, zegt Heijnen. ‘Zo is er het onderzoeksverslag en daarnaast is er een interview met de onderzoeker. Soms is er een educatietool en een website met videolessen en bronnen. Daarmee kun je direct aan de slag voor het maken van lessen. Daaromheen is er een pool van trainers die docenten en onderwijsontwikkelaars helpen bij het ontwerpen van Wicked-lessen. Zij doen de trainingen door het hele land, bij culturele instellingen en in het onderwijs, van primair tot HBO-onderwijsinstellingen. Het gaat zelfs verder, zo vertelt Bremmer: ‘Bij het Amsterdam Museum trainen we kunstenaars in de Wicked-methodiek. Zij zetten daarmee museumkampen op waar een week lang door kinderen wordt gewerkt aan het maken van een gezamenlijk kunstwerk. We weten ook dat het op muziekscholen en binnen de theaterwereld wordt ingezet. De Wicked-methode is zelfs een keer bij de gemeente gebruikt om de klimaatvraagstukken te verbeelden. Via deze methode leren lerenden om op een andere, creatieve manier naar de problematiek te kijken.’ Daarnaast is het lectoraat ook gewoon in het academische veld actief. Heijnen: ‘Zo heeft Melissa vorig jaar op Berkeley een presentatie gegeven en ik op Cambridge.’ Bremmer: ‘Bij mij ging het over de rol van het lichaam in het muziekonderwijs en bij Emiel ging het over de integratie van kritisch denken en maken. Met dit alles hopen we dat ons onderzoek landt.’
Interview: Koos de Wilt